Wrzesień oznacza powrót dzieci do szkoły, dorosłych do bardziej regularnego trybu pracy i – dla wielu psów – nagłą zmianę tego, jak wygląda ich dzień.

Jeszcze kilka dni wcześniej ktoś niemal cały czas był w domu. Wakacje, urlop, późniejsze poranki, wspólne wyjazdy i więcej czasu spędzanego razem sprawiają, że obecność człowieka staje się dla psa czymś bardzo przewidywalnym. Potem przychodzi wrzesień i mieszkanie nagle pustoszeje na kilka godzin.

Dla większości psów taka zmiana nie musi oznaczać problemu. Jeżeli pies wcześniej dobrze radził sobie z samotnością, prawdopodobnie po krótkim okresie adaptacji wróci do dawnego rytmu. Są jednak psy, dla których tak gwałtowna zmiana może być trudna. Szczególnie wtedy, gdy podczas wakacji praktycznie przestały zostawać same albo już wcześniej miały z samotnością problem.

Dlatego nie czekałbym do pierwszego dnia szkoły czy powrotu do biura. Samotność jest umiejętnością, którą można z psem stopniowo ćwiczyć.

Dlaczego po wakacjach pies może gorzej znosić samotność?

Psy bardzo dobrze uczą się codziennych schematów. Pora wstawania, spacer, przygotowywanie śniadania, dźwięk kluczy czy moment, w którym domownicy wychodzą – wszystkie te elementy tworzą przewidywalne środowisko.

Podczas wakacji ten rytm często się zmienia.

Jeżeli przez kilka tygodni pies praktycznie cały czas przebywa z domownikami, ma znacznie mniej okazji do doświadczenia tego, że człowiek wychodzi, ale później wraca. Nie oznacza to, że spędzając wakacje z psem, „rozpieszczamy” go albo powodujemy lęk separacyjny. To zbyt daleko idący wniosek.

Zmienia się natomiast jego codzienność.

I właśnie dlatego zamiast 1 września przechodzić od „jesteśmy razem przez większość dnia” do „zostajesz sam przez osiem godzin”, lepiej wcześniej przypomnieć psu, że odpoczywanie bez obecności człowieka również jest normalną częścią dnia.

Zacznij od obserwacji, a nie od treningu

Zanim zaczniemy wydłużać czas samotności, dobrze jest odpowiedzieć sobie na znacznie prostsze pytanie:

Co właściwie robi mój pies, kiedy wychodzę?

To jedna z najważniejszych informacji w pracy z problemami separacyjnymi, a jednocześnie czegoś takiego nie da się wiarygodnie ocenić na podstawie zachowania psa po naszym powrocie.

Najprostszym rozwiązaniem jest kamera.

Może się okazać, że pies przez kilka minut chodzi po mieszkaniu, następnie kładzie się i zasypia. Może siedzieć przy drzwiach, ale po chwili odejść. Może też wydarzyć się coś zupełnie innego: pies zaczyna dyszeć, chodzi pomiędzy drzwiami i oknem, wokalizuje, drapie drzwi i przez cały okres nie jest w stanie odpocząć.

To są zupełnie różne sytuacje i wymagają innego podejścia.

Nie każde szczeknięcie po wyjściu opiekuna oznacza lęk separacyjny. Znacznie ważniejszy jest cały obraz zachowania psa: jego pobudzenie, zdolność do uspokojenia się, czas utrzymywania się reakcji oraz to, czy wraz z kolejnymi minutami napięcie maleje, czy przeciwnie – narasta.

Jak przygotować psa do wrześniowej zmiany?

Jeżeli pies wcześniej dobrze zostawał sam, przygotowania mogą być naprawdę proste.

Na tydzień lub dwa przed zmianą rytmu dnia warto ponownie wprowadzić krótkie okresy nieobecności domowników. Nie chodzi o przeprowadzanie kilku treningów dziennie ani sprawdzanie, „ile pies wytrzyma”.

Chodzi raczej o przypomnienie mu starego schematu.

Wyjdźmy na kilka minut do sklepu. Innym razem zostawmy psa, kiedy idziemy załatwić coś na mieście. Jeżeli na nagraniu widzimy, że zwierzę pozostaje spokojne, możemy stopniowo wracać do dłuższych nieobecności.

Tempo zwiększania czasu powinno wynikać z zachowania konkretnego psa, a nie z kalendarza.

Nie ma uniwersalnego schematu: pierwszego dnia 5 minut, drugiego 10, trzeciego 20. Jeden pies bez problemu przejdzie z kilkunastu minut do godziny, dla innego nawet zwiększenie czasu z minuty do trzech może być zbyt dużym krokiem.

Wyjście z domu nie powinno być wielkim wydarzeniem

Wokół pożegnań z psem narosło sporo mitów. Nie trzeba ignorować psa przez kilkanaście minut przed wyjściem ani udawać, że go nie widzimy.

Warto natomiast zadbać o to, aby samo wychodzenie z domu było możliwie zwyczajnym elementem dnia.

Zakładamy buty, bierzemy klucze i wychodzimy. Bez budowania napięcia i wielominutowego rytuału pożegnania.

Podobnie po powrocie nie musimy odpychać psa, który cieszy się na nasz widok. Jeżeli jednak powrót każdego dnia staje się kilkuminutową eksplozją emocji, możemy sami zachować nieco więcej spokoju i dać psu chwilę na obniżenie pobudzenia.

Celem nie jest emocjonalny chłód wobec psa.

Celem jest normalizacja wychodzenia i wracania.

Rytm dnia pomaga psu przewidywać, co się wydarzy

Przygotowując psa do powrotu domowników do szkoły i pracy, zwróciłbym uwagę nie tylko na samą samotność.

Jeżeli podczas wakacji pies wstawał o 10:00, pierwszy spacer odbywał się w południe, a przez większość dnia coś się działo, nagłe przestawienie całego życia jednego dnia może być niepotrzebnie trudne.

Kilka lub kilkanaście dni wcześniej możemy stopniowo przesuwać pory spacerów, karmienia i odpoczynku w kierunku rytmu, który będzie obowiązywał jesienią.

Szczególnie ważny jest tutaj odpoczynek.

Pies nie musi być przez cały czas zajmowany przez człowieka. Umiejętność położenia się, zaśnięcia i spędzenia części dnia bez naszej aktywnej uwagi jest ważnym elementem codziennego funkcjonowania.

A co z kongiem, matą węchową i zabawkami na jedzenie?

Mogą być bardzo dobrym dodatkiem – pod warunkiem że wiemy, po co ich używamy.

Węszenie, lizanie czy spokojne zdobywanie pokarmu może pomóc stworzyć psu przyjemny, przewidywalny rytuał. Nie traktowałbym jednak takich aktywności jako sposobu na „zajęcie psa na czas naszej nieobecności”.

Jest tu jeszcze ważniejsze rozróżnienie.

Zabawka wypełniona jedzeniem nie leczy lęku separacyjnego.

Pies, który rzeczywiście przeżywa silny lęk związany z nieobecnością opiekuna, może po wyjściu człowieka całkowicie przestać interesować się jedzeniem. Czasami zjada zawartość zabawki, a dopiero po jej skończeniu zaczyna się niepokoić.

Dlatego to, że pies przez pierwszych dziesięć minut zajmował się kongiem, nie mówi nam jeszcze, jak poradził sobie z godziną samotności.

Znów najbardziej przydatna okazuje się kamera.

Kiedy trudność z samotnością przestaje być zwykłą adaptacją?

Niepokój powinny wzbudzić przede wszystkim zachowania, które powtarzają się podczas nieobecności i wskazują na silne lub długotrwałe pobudzenie.

Mogą to być między innymi:

uporczywe szczekanie, wycie lub piszczenie,
intensywne dyszenie niezwiązane z temperaturą,
ciągłe przemieszczanie się po mieszkaniu i niemożność położenia się,
drapanie lub gryzienie drzwi i innych miejsc związanych z wyjściem opiekuna,
próby wydostania się z mieszkania,
ślinienie się,
załatwianie potrzeb fizjologicznych podczas samotności mimo opanowanej czystości,
brak zainteresowania pokarmem,
bardzo silne pobudzenie związane już z przygotowaniami opiekuna do wyjścia.

Żaden pojedynczy objaw nie powinien być jednak automatycznie traktowany jako rozpoznanie lęku separacyjnego. Niszczenie mieszkania może mieć różne przyczyny. Szczekanie może być odpowiedzią na dźwięki dochodzące z klatki schodowej. Załatwienie się w domu również nie musi wynikać z lęku.

Dlatego diagnozujemy problem na podstawie całego wzorca zachowania, jego kontekstu i historii psa, a nie pojedynczego objawu.

„Musi się przyzwyczaić” – dlaczego to może nie zadziałać?

Jeżeli pies zaczyna przejawiać wyraźne oznaki silnego lęku, pozostawianie go każdego dnia na wiele godzin w nadziei, że w końcu się przyzwyczai, nie jest dobrym treningiem samotności.

To ważna różnica pomiędzy psem, który przez chwilę jest lekko pobudzony zmianą, ale następnie zasypia, a psem, którego reakcja wraz z nieobecnością człowieka narasta.

W tym drugim przypadku kolejne wielogodzinne doświadczenia silnego pobudzenia mogą utrwalać problem zamiast go rozwiązywać.

Praca nad samotnością powinna odbywać się poniżej poziomu, przy którym pies przestaje sobie radzić. Oznacza to czasami powrót do naprawdę krótkich nieobecności i bardzo stopniowe budowanie tolerancji.

I tutaj właśnie kamera przestaje być gadżetem, a staje się jednym z podstawowych narzędzi pracy.

Czy pies powinien przed wyjściem zostać „porządnie zmęczony”?

To również rada, do której podchodziłbym ostrożnie.

Spokojny spacer z możliwością węszenia, eksplorowania otoczenia i załatwienia potrzeb fizjologicznych przed dłuższą nieobecnością jest dobrym pomysłem. Zupełnie czym innym jest jednak próba intensywnego zmęczenia psa bieganiem, aportowaniem czy bardzo pobudzającą zabawą tuż przed naszym wyjściem.

Zmęczenie fizyczne nie jest tym samym co spokój.

Pies może być zmęczony, a jednocześnie pozostawać na wysokim poziomie pobudzenia. Dlatego przed samotnością bardziej zależy mi na stworzeniu warunków sprzyjających wyciszeniu i odpoczynkowi niż na osiągnięciu efektu „padnie i będzie spał”.

Najważniejsza zasada: nie ćwiczymy czasu, tylko poczucie bezpieczeństwa

W pracy z samotnością łatwo wpaść w pułapkę minut.

„Wczoraj wytrzymał 20 minut, więc dzisiaj spróbujemy 30.”

Tymczasem znacznie bardziej interesuje mnie jakość tych dwudziestu minut.

Czy pies położył się? Czy jego ciało było rozluźnione? Czy potrafił odejść od drzwi? Czy zainteresował się otoczeniem? Czy zasnął? A może przez całe dwadzieścia minut chodził po mieszkaniu, dyszał i tylko jeszcze nie zaczął szczekać?

W drugim przypadku nie powiedziałbym, że pies „wytrzymał 20 minut”.

Powiedziałbym raczej, że przez 20 minut próbował sobie poradzić.

To właśnie dlatego w terapii problemów separacyjnych postęp mierzymy nie tylko długością nieobecności opiekuna, ale przede wszystkim zmianą zachowania i emocji psa podczas tej nieobecności.

Co zrobić przed powrotem do szkoły i pracy?

Jeżeli do zmiany zostało jeszcze kilka dni lub tygodni, nie potrzebujemy rewolucji.

Przywróćmy stopniowo rytm dnia. Pozwólmy psu ponownie doświadczać krótkich, bezpiecznych okresów samotności. Sprawdźmy kamerą, co naprawdę dzieje się po naszym wyjściu. Nie próbujmy na siłę wydłużać czasu, jeżeli widzimy narastające napięcie.

A przede wszystkim nie zakładajmy z góry, że każdy pies powinien bez przygotowania poradzić sobie z nagłą zmianą z całodniowej obecności rodziny na kilka godzin pustego mieszkania.

Dla jednego psa będzie to właściwie niezauważalna zmiana. Inny będzie potrzebował trochę czasu. Jeszcze inny może pokazać nam, że problem z samotnością istniał już wcześniej, tylko wakacyjny tryb życia przez pewien czas go maskował.

Warto wtedy zająć się przyczyną, zamiast czekać, aż pies po prostu „przywyknie”.

Kiedy warto skonsultować zachowanie psa?

Jeżeli na nagraniach widzisz, że pies podczas samotności długo nie potrafi się uspokoić, wokalizuje, próbuje dostać się do drzwi, niszczy otoczenie albo jego napięcie wyraźnie narasta wraz z czasem nieobecności, warto dokładniej przyjrzeć się problemowi.

Podczas konsultacji behawioralnej analizuję nie tylko samo zachowanie podczas nieobecności, ale również codzienny rytm psa, odpoczynek, historię problemu, reakcję na sygnały zapowiadające wyjście oraz nagrania z domu. Na tej podstawie możemy ustalić, co jest rzeczywistym problemem i od jakiego poziomu rozpocząć pracę, zamiast korzystać z jednego schematu dla każdego psa.

Szymon Szafratowicz: biolog, zoopsycholog i behawiorysta psów i kotów Terapia4Łapy – Wrocław i konsultacje online

Powrót do szkoły i pracy po wakacjach. Jak przygotować psa na zostawanie samemu?